Wzdęcia – co to jest i jak sobie z nimi radzić?

Wzdęcia to subiektywne odczucie nadmiaru gazów w jamie brzusznej, któremu często towarzyszy uczucie pełności, napięcia i powiększenia obwodu brzucha. W większości przypadków wynikają z błędów dietetycznych, połykania powietrza lub zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego, ale bywają też sygnałem poważniejszej choroby. Z tego artykułu dowiesz się, jak rozpoznać źródło problemu, kiedy zgłosić się do lekarza i jakie metody przynoszą ulgę.

Czym są wzdęcia i jak je odróżnić od innych problemów?

Dolegliwość należy do najczęstszych zjawisk ze strony układu pokarmowego. Szacuje się, że okresowo występuje u 10–30% dorosłych, a w grupie osób z czynnościowymi zaburzeniami przewodu pokarmowego odsetek sięga nawet 90%. Choć wiele osób kojarzy ją głównie z nadmiarem gazów jelitowych, w praktyce często chodzi o nieprawidłową tolerancję ich prawidłowej objętości.

W przewodzie pokarmowym zdrowego człowieka stale znajduje się od 150 do 200 ml gazów. Przeciętnie z jelit wydalane jest około 600 ml gazu na dobę, natomiast drogą odbijania organizm usuwa go jeszcze więcej – od 600 do 1400 ml na dobę. Przez odbyt wydalane jest z kolei od 480 do 1500 ml w ciągu doby. Problem pojawia się wtedy, gdy ta normalna ilość wywołuje dyskomfort, ból brzucha lub uczucie rozpierania.

Za obecność gazów w jelitach odpowiadają głównie trzy mechanizmy:

U około 24% osób zgłaszających wzdęcia nie stwierdza się faktycznego powiększenia obwodu brzucha. U części pacjentów pierwotną przyczyną są zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego lub zaburzenia czucia trzewnego. To wyjaśnia, dlaczego ta sama objętość gazu u jednej osoby nie daje żadnych dolegliwości, a u innej wywołuje silny dyskomfort w jamie brzusznej.

Wzdęcia to subiektywne odczucie – nie zawsze oznaczają rzeczywiście zwiększoną ilość gazów jelitowych.

Zgodnie z kryteriami rzymskimi III wzdęcie czynnościowe rozpoznaje się, gdy nawracające uczucie napięcia lub widoczne powiększenie obwodu brzucha występuje przynajmniej 3 dni w miesiącu przez ostatnie 3 miesiące i nie spełnia kryteriów dyspepsji czynnościowej ani zespołu jelita drażliwego.

Co powoduje wzdęcia brzucha?

Przyczyny dzielą się na błahe i wymagające leczenia. Zwykle winne są konkretne produkty, nawyki lub zaburzenia czynnościowe, ale niekiedy podłoże bywa organiczne.

Dieta i produkty gazotwórcze

U wielu osób objawy nasilają się po spożyciu produktów fermentujących. Rośliny strączkowe zawierają oligosacharydy – stachiozę, rafinozę i werbaskozę. Nie są one trawione w jelicie cienkim, dlatego w jelicie grubym ulegają fermentacji bakteryjnej z wytworzeniem wodoru, metanu i dwutlenku węgla.

Do produktów, które często nasilają dolegliwości, należą:

• rośliny strączkowe,
• warzywa kapustne,
• cebula,
• ciemne pieczywo,
• jabłka, śliwki i czereśnie,
• brokuły i kalafior,
• produkty mleczne z laktozą.

Część tych węglowodanów określa się skrótem FODMAP. Są to fermentujące oligo-, di- i monosacharydy oraz poliole. Dieta o niskiej zawartości FODMAP bywa polecana szczególnie w zespole jelita drażliwego. Skrobia i błonnik rozpuszczalny również mogą zwiększać ilość gazów, zwłaszcza na początku stosowania środków przeczyszczających.

Nawyki i połykanie powietrza

Połykanie powietrza, nazywane aerofagią, bywa procesem nieświadomym. Sprzyjają mu szybkie jedzenie, rozmowy w trakcie posiłku, żucie gumy i palenie papierosów. Stres nasila ten mechanizm, ponieważ jedzenie w pośpiechu utrudnia trawienie i zwiększa napięcie w obrębie przewodu pokarmowego.

Napoje gazowane dodatkowo zwiększają ilość gazu w żołądku i jelitach. Podobnie działa ssanie twardych cukierków. Warto też unikać obfitych posiłków, zwłaszcza bogatych w białko i tłuszcze zwierzęce, bo opóźniają opróżnianie żołądka i nasilają uczucie pełności.

Choroby przewodu pokarmowego i schorzenia ogólnoustrojowe

Powtarzające się wzdęcia mogą współistnieć z chorobami przewodu pokarmowego. Do najważniejszych należą:

• zespół jelita drażliwego,
• zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego,
• celiakia,
• nietolerancja laktozy i fruktozy,
• choroba Leśniowskiego-Crohna,
• wrzodziejące zapalenie jelita grubego,
• choroby trzustki.

Także cukrzyca, niedoczynność tarczycy, twardzina układowa czy rzekoma niedrożność jelita grubego bywają związane z tym objawem. Choroby trzustki prowadzą do niedoboru enzymów trawiennych, co sprzyja fermentacji. Z kolei gastropareza, czyli zaburzenie opróżniania żołądka, sprawia, że pokarm zalega i daje wrażenie rozpierania.

Wzdęcia bywają również działaniem niepożądanym leków. Należą do nich metformina, niesteroidowe leki przeciwzapalne, antybiotyki, inhibitory pompy protonowej, inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, beta-blokery, blokery kanału wapniowego oraz leki moczopędne.

Kiedy wzdęcia powinny skłonić do wizyty u lekarza?

Niejednokrotnie zmiana diety wystarcza, by dolegliwości ustąpiły. Jeśli jednak trwają mimo to, a zwłaszcza gdy dochodzą inne sygnały, kontakt z lekarzem jest konieczny.

Objawy alarmowe

Szczególnie pilnej oceny wymagają objawy mogące wskazywać na niedrożność przewodu pokarmowego lub proces nowotworowy. Należą do nich:

• postępująca utrata masy ciała,
• trudności z przełykaniem lub ból przy przełykaniu,
• krwawienie z odbytu i krew w kale,
• uporczywe wymioty,
• gorączka i powiększone węzły chłonne,
• żółtaczka,
• nagłe pojawienie się wzdęć po 55. roku życia.

Ostre wzdęcia z silnym bólem brzucha, zatrzymaniem stolca i brakiem perystaltyki mogą świadczyć o niedrożności przewodu pokarmowego. W takiej sytuacji nie należy zwlekać, tylko pilnie skontaktować się z lekarzem.

Ostre wzdęcia z towarzyszącym bólem, zatrzymaniem stolca i brakiem perystaltyki wymagają pilnej oceny lekarskiej.

Powoli narastające powiększenie obwodu brzucha bywa mylone z przyrostem masy ciała, wodobrzuszem w przebiegu marskości wątroby, torbielami, guzami jamy brzusznej lub nowotworem jajników. Dlatego w razie wątpliwości pomocne jest USG jamy brzusznej.

Diagnostyka podstawowa

Pierwszym krokiem jest zwykle wywiad medyczny i badanie fizykalne z osłuchiwaniem brzucha. Lekarz pyta o czas występowania objawów, częstotliwość, nasilenie oraz towarzyszące symptomy.

W dalszej kolejności zleca się badania laboratoryjne krwi – morfologię, OB i CRP, enzymy wątrobowe oraz enzymy trzustkowe. Badanie kału obejmuje testy na pasożyty, krew utajoną i kalprotektynę w stolcu.

Badania obrazowe, takie jak USG jamy brzusznej i RTG jamy brzusznej, pomagają wykluczyć powiększenie narządów, guzy, torbiele, wodobrzusze albo niedrożność. U części chorych konieczna bywa gastroskopia lub kolonoskopia. Testy oddechowe pozwalają potwierdzić nietolerancję laktozy, nietolerancję fruktozy, SIBO i celiakię. Osoby z nawracającymi objawami mogą też wykonać badanie w kierunku dysbiozy jelitowej lub genetyczne badanie mikrobiomu jelit.

Jak radzić sobie ze wzdęciami domowymi sposobami?

Po wykluczeniu poważnych przyczyn można wdrożyć proste metody, które zmniejszają dyskomfort i często zapobiegają nawrotom. Duże znaczenie ma regularność posiłków, odpowiednia obróbka potraw i codzienny ruch.

Dieta low-FODMAP i eliminacja produktów

Dieta o niskiej zawartości FODMAP polega na czasowym ograniczeniu fermentujących węglowodanów. Zaleca się ją głównie osobom z zespołem jelita drażliwego, ale u części pacjentów przynosi ulgę także przy innych zaburzeniach.

Nie chodzi o stałe wykluczenie wszystkich produktów. Nowe pokarmy warto wprowadzać pojedynczo i obserwować reakcję organizmu. Posiłki gotowane, pieczone lub przygotowane na parze są łatwiej trawione niż surowe i smażone.

Zioła i przyprawy

Niektóre zioła mają działanie wiatropędne i rozkurczowe. W łagodzeniu wzdęć pomocne bywają mięta, kminek, koper włoski, rumianek oraz ostropest plamisty.

Można je pić w formie naparów albo sięgać po preparaty ziołowe. Do potraw warto dodawać majeranek lub jałowiec. Dzięki temu zmniejszysz skurcze jelit i ułatwisz przesuwanie się treści pokarmowej.

Aktywność fizyczna i codzienne nawyki

Aktywność fizyczna stymuluje ruchy jelit i pomaga w przesuwaniu gazów. Nie musi być intensywna – wystarczą spacery, joga czy pływanie.

Jedzenie powinno być powolne i dokładnie przeżuwane. Lepiej unikać rozmów podczas posiłków, napojów gazowanych, żucia gumy i palenia papierosów. Zaleca się również wypijanie około 2 litrów płynów dziennie, dbanie o higienę jamy ustnej oraz ograniczenie alkoholu.

Jakie metody leczenia są stosowane we wzdęciach?

Gdy modyfikacja stylu życia nie wystarcza, można rozważyć wsparcie farmakologiczne. Wybór zależy od przyczyny, dlatego leczenie warto omówić ze specjalistą.

Leki i substancje czynne

Preparaty z symetykonem rozbijają pęcherzyki gazu w jelitach, co ułatwia ich wydalanie. Węgiel aktywny wiąże gazy i toksyny w przewodzie pokarmowym. W czynnościowych skurczach bywają stosowane drotaweryna lub mebeweryna.

U osób z nietolerancją laktozy sprawdza się suplementacja laktazy. W niewydolności trzustki stosuje się pankreatynę, która zawiera lipazę trzustkową, amylazę trzustkową i proteazy, w tym trypsynę i chymotrypsynę.

Przy przewlekłych zaparciach pomocne są środki przeczyszczające o działaniu osmotycznym, na przykład laktuloza lub makrogole. W przypadku przerostu bakteryjnego jelita cienkiego lekarz może zalecić antybiotykoterapię – ryfaksyminą lub neomycyną.

Probiotyki i mikrobiota jelitowa

Prawidłowa mikrobiota jelitowa odgrywa dużą rolę w redukowaniu nieprzyjemnych dolegliwości. W codziennej diecie warto uwzględnić kefir, maślankę i jogurt naturalny, a także rozważyć probiotyki.

Skuteczność probiotyków w samych wzdęciach bywa jednak niepewna, dlatego decyzję o ich stosowaniu dobrze skonsultować z lekarzem lub dietetykiem. W razie nawracających objawów pomocny może być też gastroenterolog, który ukierunkuje dalszą diagnostykę i leczenie.