Rodzaje soli – właściwości, zastosowanie i różnice

Rodzaje soli różnią się składem mineralnym, sposobem pozyskiwania i przeznaczeniem – od codziennych soli spożywczych po preparaty lecznicze i sól przemysłową. Do najczęściej spotykanych w kuchni należą sól kuchenna, kamienna, morska i himalajska, a w apteczce sól fizjologiczna oraz hipertoniczna. W artykule znajdziesz ich właściwości, zastosowanie i najważniejsze różnice.

Czym różnią się poszczególne rodzaje soli?

Sól to jedna z najpopularniejszych przypraw, a jej głównym składnikiem jest chlorek sodu (NaCl). To właśnie on nadaje potrawom charakterystyczny smak, a przy tym działa jako naturalny konserwant, przedłużając świeżość żywności. Poszczególne rodzaje soli różnią się natomiast miejscem wydobycia, metodą produkcji i obecnością dodatków mineralnych.

Trzeba jednak podkreślić, że mimo kolorowych kryształków zawartość chlorku sodu w solach spożywczych zwykle przekracza 95 procent. Na barwę wpływają dodatki, na przykład tlenek żelaza w soli himalajskiej czy siarkowodór w czarnej soli indyjskiej. Zmieniają one wygląd i delikatnie smak, ale nie sprawiają, że produkt przestaje być źródłem sodu.

Sód odpowiada za regulowanie gospodarki wodnej, prawidłowy skurcz mięśni oraz pracę układu nerwowego. Chlor bierze udział w trawieniu węglowodanów i białek, a jod wspiera produkcję hormonów tarczycy. Dla zdrowej osoby dorosłej dzienna norma spożycia soli wynosi 5 g, czyli 2 g chlorku sodu. Osoby z nadciśnieniem tętniczym, niewydolnością nerek lub ryzykiem sercowo-naczyniowym powinny ograniczyć podaż poniżej 6 g.

Dzienna norma spożycia soli u zdrowej osoby dorosłej wynosi 5 g, co odpowiada 2 g chlorku sodu.

Najpopularniejsze sole spożywcze i ich właściwości

Wśród soli spożywczych największą popularnością cieszą się odmiany o uniwersalnym zastosowaniu, ale sklepowe półki oferują też produkty o wyrazistych barwach i nietypowym smaku. Wybór zależy od tego, czy bardziej zależy Ci na prostym doprawieniu potrawy, czy na dodatkowych minerałach i efekcie dekoracyjnym.

Sól kuchenna i kamienna

Sól kuchenna, zwana też warzoną, to niemal czysty chlorek sodu. Często wzbogaca się ją w jod, ponieważ pod względem zawartości minerałów uchodzi za najuboższą spośród popularnych odmian. To właśnie ona najczęściej trafia na polskie stoły.

Sól kamienna jest pod tym względem bogatsza – zawiera między innymi chrom, wapń, miedź, mangan, magnez, cynk, żelazo, potas i jod. Po wydobyciu nie przechodzi dokładnego oczyszczania ani ługowania, lecz zostaje poddana kruszeniu. Dzięki temu zachowuje naturalne zabarwienie, najczęściej szare, choć bywa też różowa, zielona, niebieska lub pomarańczowa.

Sól morska i himalajska

Sól morska powstaje przez odparowanie wody morskiej pod wpływem promieni słonecznych. Ma drobne ziarna, przez co łatwo się rozpuszcza i równomiernie rozprowadza w daniach. Zawiera naturalnie występujący jod i składniki mineralne, a podczas obróbki termicznej warzyw pomaga zachować część soli mineralnych.

Sól himalajska to odmiana pozyskiwana w Himalajach, na jednym z mniej zanieczyszczonych obszarów. Jej różowy kolor nadaje śladowa ilość tlenku żelaza. W składzie wyróżnia się 84 minerały, dlatego często wybiera się ją jako zamiennik soli kuchennej. Dostępna jest również w wersji jodowanej drobnoziarnistej.

Sól czarna, perska i inne rzadsze odmiany

Sól czarna, nazywana też lawową, powstaje w wyniku prażenia z węglem drzewnym. W tym procesie wytwarza się siarczek sodu, który nadaje jej jajeczny, lekko gorzkawy posmak. Z tego powodu bywa stosowana przez wegan jako alternatywa podkreślająca smak jajek.

Sól perska, zwana niebieską, zawdzięcza błękitne kryształki obecności sylwinu. To rzadka odmiana o dekoracyjnym wyglądzie. Kwiat soli morskiej uznawany jest za najcenniejszą postać soli – kryształki o kształcie piramid zbierane są z powierzchni zbiorników, a następnie suszone na słońcu. Do domowych wyrobów mięsnych stosuje się sól peklową, która ogranicza rozwój bakterii. W kuchni można spotkać także sól bambusową, sól wędzoną o intensywnym aromacie oraz mieszanki, takie jak sól czosnkowa, selerowa, ziołowa, pikantna i cebulowa. Na rynku pojawiają się również sól hawajska, tybetańska i oceaniczna, różniące się głównie pochodzeniem i szczegółowym składem.

Dla szybkiego porównania właściwości najpopularniejszych soli spożywczych sprawdź poniższe zestawienie.

Sól lecznicza i preparaty na bazie chlorku sodu

Poza kuchnią sól bywa stosowana w lecznictwie i pielęgnacji. Tradycyjne sole lecznicze różnią się między sobą jonami, które decydują o ich działaniu.

Sól fizjologiczna

Sól fizjologiczna to jałowy 0,9% roztwór chlorku sodu, izotoniczny w stosunku do płynów ustrojowych. Dostępna w ampułkach 5 i 10 ml, nie zawiera konserwantów i może być używana u noworodków, niemowląt, dzieci i dorosłych. Służy do przemywania oczu, higieny nosa i ucha, oczyszczania ran, nebulizacji oraz rozcieńczania innych leków. Nie wolno jej stosować do iniekcji.

Po otwarciu roztwór traci sterylność, a drobnoustroje zaczynają się w nim namnażać. Dlatego najlepiej zużyć całą ampułkę od razu, a w wyjątkowych sytuacjach nie później niż 16 godzin po otwarciu.

Tradycyjne sole lecznicze również mają swoje miejsce w domowej apteczce. Sól bocheńska z jonami wapnia, magnezu, jodu i bromu bywa pomocna przy schorzeniach reumatycznych oraz problemach układu krążenia, oddechowego i pokarmowego. Sól emska z siarczanami, magnezem i węglanem sodu sprawdza się w nieżytach dróg oddechowych i astmie oskrzelowej. Sól z Morza Martwego zawiera magnez, wapń, sód, chlorki, potas, bromki, krzem, glin, siarkę i fosfor – stosuje się ją w kąpielach, okładach i pielęgnacji skóry. Sól amonowa natomiast znajduje zastosowanie w przemyśle farmaceutycznym do produkcji leków o działaniu wykrztuśnym.

Sól hipertoniczna i preparaty z dodatkami

Sól hipertoniczna to roztwór chlorku sodu o stężeniu wyższym niż fizjologiczne, na przykład 3%. Powoduje upłynnienie zalegającej wydzieliny, obkurczenie błony śluzowej i udrożnienie nosa. Nie stosuje się jej do przemywania oczu, do iniekcji ani do rozcieńczania leków podczas nebulizacji. Nie zaleca się jej także wieczorem i w nocy, bo może wywołać kaszel, skurcz oskrzeli i przesuszenie śluzówki.

Preparaty z hialuronianem sodu nawilżają błony śluzowe gardła i nosa, dlatego sprawdzają się przy suchym kaszlu i przesuszeniu śluzówek. Nie wolno ich podawać do oczu, do iniekcji, przez inhalatory siateczkowe i ultradźwiękowe ani łączyć z innymi lekami w nebulizacji. Roztwory z ektoiną łagodzą stany zapalne, chronią komórki, stabilizują błony komórkowe i zapobiegają reakcjom alergicznym. Wskazaniem do ich stosowania bywają astma alergiczna, zapalenie oskrzeli i przewlekła obturacyjna choroba płuc. Ten rodzaj również należy zużyć bezpośrednio po otwarciu i nie podawać go na noc.

Sól fizjologiczna to jałowy 0,9% roztwór chlorku sodu, natomiast sól hipertoniczna ma stężenie wyższe – na przykład 3%.

Sól przemysłowa – dlaczego nie nadaje się do spożycia?

Sól przemysłowa to zupełnie inna kategoria. Używa się jej przede wszystkim do posypywania oblodzonych dróg, a jej spożycie jest niebezpieczne. W składzie znajduje się siarczan sodu, czyli nieorganiczny związek chemiczny, który nie ma nic wspólnego z solą spożywczą.

Siarczan sodu bywa wykorzystywany przy produkcji szkła, detergentów, barwników, w tym ultramaryny, oraz ścieru drzewnego, z którego powstaje papier. Jego przypadkowe spożycie może wywołać bóle głowy, astmę, nudności i podrażnienie układu trawiennego. Związek ten może też przyczynić się do rozkładu witaminy B1, która odpowiada za prawidłowe wykorzystanie węglowodanów.

Jak ograniczyć sól w diecie i co stosować w zamian?

Ograniczenie soli nie musi oznaczać mdłych potraw. Warto sprawdzić, gdzie sól jest ukryta, a następnie sięgnąć po zamienniki, które podkreślą smak bez ryzyka dla ciśnienia krwi.

Gdzie kryje się sól?

Sól dostarczana jest nie tylko z solniczki. Znajduje się w pieczywie, serach, wędlinach, konserwach, kiszonkach, zupach i sosach w proszku, kostkach bulionowych oraz w słonych przekąskach – chipsach, paluszkach, orzeszkach ziemnych i krakersach. Te produkty odpowiadają za znaczną część dziennego spożycia sodu, nawet jeśli danie nie smakuje wyraźnie słono.

Osoby, które chcą zadbać o ciśnienie krwi, mogą sięgnąć po sól o obniżonej zawartości sodu. Zawiera ona 25% mniej sodu niż klasyczna sól kuchenna, a jej słony smak pozostaje zbliżony. Z kolei sól sodowo-potasowa ma w składzie 70–75% chlorku sodu i 25–30% chlorku potasu, przez co smakuje lekko gorzko. Nie jest ona wskazana przy niewydolności nerek. Do picia warto wybierać wodę mineralną niskosodową, która zawiera do 100 mg sodu i 300 mg chlorków na litr.

Czym zastąpić sól?

W kuchni sól można częściowo zastąpić ziołami i przyprawami, które nadają potrawom intensywny aromat. W tym celu sprawdzą się między innymi:

• tymianek
• bazylia
• estragon
• czosnek granulowany
• sok z cytryny
• sól ziołowa z ograniczoną ilością sodu

Nie chodzi o całkowitą rezygnację, bo dieta zbyt uboga w sól również bywa problematyczna. W badaniach bardzo niskie spożycie wiązało się ze wzrostem cholesterolu o 2,5%, trójglicerydów o 7%, a frakcji LDL o 4,6%. Długotrwały niedobór sodu może prowadzić do hiponatremii, która objawia się bólami głowy, zmęczeniem, nudnościami i zawrotami głowy. Niska podaż soli bywa też powiązana z insulinoopornością.

W innym obszarze badań nanocząsteczki chlorku sodu (SCNP) testowano jako nośnik jonów. W eksperymencie na myszach hamowały wzrost guza o 66% w porównaniu z grupą kontrolną, bez widocznych uszkodzeń organów.

W badaniach na myszach nanocząsteczki chlorku sodu hamowały wzrost guza o 66% w porównaniu z grupą kontrolną.