Zemsta faraona – co to jest i jak jej unikać?

Zemsta faraona to potoczne określenie biegunki podróżnych, czyli ostrego zakażenia przewodu pokarmowego wywołanego przez skażoną wodę lub jedzenie. W większości przypadków można jej uniknąć dzięki konsekwentnej higienie rąk, bezpiecznej diecie i probiotykom. Poniżej wyjaśniamy, skąd się bierze, jakie daje objawy i jak ją leczyć.

Czym jest zemsta faraona?

Zemsta faraona, nazywana także klątwą faraona, zemstą sułtana lub zemstą Montezumy, to ostra biegunka podróżnych. Pojawia się u osób, które wyjeżdżają do krajów o niższym standardzie sanitarno-higienicznym. Nie jest to zwykłe zatrucie pokarmowe, ale zakażenie przewodu pokarmowego wywołane przez mikroorganizmy.

Dolegliwości zwykle zaczynają się 2–3 dni po przyjeździe, choć okres wylęgania zależy od rodzaju patogenu. W większości przypadków choroba ma łagodny przebieg, ale potrafi skutecznie zepsuć urlop.

Jakie są przyczyny i objawy biegunki podróżnych?

Za większość zachorowań odpowiadają bakterie. Wśród nich najczęstsze są enterotoksyczne i enteroagregacyjne szczepy Escherichia coli. Inne patogeny to Campylobacter jejuni, Shigella, Salmonella, Aeromonas i Vibrio. Rzadziej chorobę wywołują wirusy, na przykład rotawirusy i norowirusy, oraz pasożyty – Giardia lamblia i Entamoeba histolytica.

Choroba nie przenosi się drogą kropelkową. Patogeny rozprzestrzeniają się drogą fekalno-oralną, czyli przez kontakt ze skażoną wodą, jedzeniem lub powierzchniami.

Najczęstsze patogeny

Do zakażenia dochodzi głównie drogą pokarmową. Drobnoustroje mogą znajdować się w wodzie, jedzeniu albo na przedmiotach dotykanych brudnymi rękami. Poniżej zebrano najczęściej izolowane drobnoustroje:

• enterotoksyczne i enteroagregacyjne szczepy Escherichia coli,
• Campylobacter jejuni,
• Shigella,
• Salmonella,
• rotawirusy i norowirusy,
• Giardia lamblia oraz Entamoeba histolytica.

Jak rozpoznać objawy?

Okres inkubacji wynosi od kilku godzin do 2–3 dni, a przy zakażeniach wirusowych lub pasożytniczych może wydłużyć się nawet do 30 dni. Kiedy patogeny się namnożą, pojawiają się dokuczliwe dolegliwości.

W przebiegu zakażenia mogą wystąpić:

• częste, wodniste stolce – od 3 do 5 razy dziennie lub częściej,
• skurcze i bóle brzucha,
• wzdęcia i uczucie przepełnienia,
• nudności i wymioty,
• gorączka,
• objawy odwodnienia: osłabienie, zawroty głowy, ból głowy.

Dolegliwości trwają zwykle od 3 do 5 dni, średnio 3–4 dni. U około 20% chorych silne objawy wymagają pozostania w łóżku przez 1–2 dni, a u około 2% pacjentów objawy utrzymują się znacznie dłużej.

Gdzie występuje biegunka podróżnych?

Szacuje się, że co roku dotyka od 30% do 70% osób wyjeżdżających za granicę. Największe ryzyko występuje w Afryce, na Bliskim Wschodzie, w Ameryce Łacińskiej i Azji Południowo-Wschodniej. Częste zachorowania notuje się po podróżach do Egiptu, Turcji, Indii, Meksyku, Dominikany, Filipin czy Tanzanii.

Około 10% podróżnych doświadcza biegunki także w Europie Zachodniej lub Ameryce Północnej. Przyczyną bywa żywność przygotowywana albo przechowywana w złych warunkach. Wyjazdy typu all inclusive nie eliminują ryzyka, bo pozornie luksusowe warunki mogą uśpić czujność.

Najcięższy przebieg obserwuje się u dzieci, seniorów, kobiet w ciąży oraz osób z niedoborami odporności. Do możliwych powikłań należą:

• ciężkie odwodnienie,
• zespół jelita drażliwego,
• kwasica metaboliczna,
• zespół hemolityczno-mocznicowy.

W zakażeniach pałeczką okrężnicy współczynnik śmiertelności waha się od 8% do 35%, szczególnie tam, gdzie dostęp do opieki medycznej jest utrudniony.

Jak unikać zachorowania?

Podstawą profilaktyki jest konsekwentne przestrzeganie higieny osobistej i żywienia. W podróży do regionów podwyższonego ryzyka warto stosować dziesięć zasad:

1. Wprowadzaj nowe potrawy stopniowo i jedz o stałych porach.
2. Rozpocznij przyjmowanie probiotyków co najmniej 7 dni przed wyjazdem i kontynuuj przez cały pobyt.
3. Pij wyłącznie wodę butelkowaną lub przegotowaną.
4. Spożywaj świeże, gorące posiłki zamiast potraw przechowywanych na zapas.
5. Wybieraj lokale, w których widać dbałość o czystość naczyń i rąk personelu.
6. Unikaj lodu w napojach.
7. Myj i dezynfekuj ręce przed jedzeniem oraz po skorzystaniu z toalety.
8. Unikaj surowych warzyw, owoców bez skórki, niepasteryzowanego mleka i ulicznych przekąsek.
9. Dokładnie myj lub obieraj owoce i warzywa.
10. Zaszczep się przeciwko durowi brzusznemu, wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i cholerze, jeśli planujesz dłuższy pobyt w regionie ryzyka.

Woda i jedzenie

Najczęstszym źródłem zakażenia jest woda kranowa. Należy pić wyłącznie wodę butelkowaną lub przegotowaną. Nie używa się jej też do mycia zębów ani płukania owoców. Bezpieczne są gorące napoje i potrawy podgrzane do co najmniej 60 stopni Celsjusza, bo wysoka temperatura niszczy drobnoustroje.

Wiele zakażeń wiąże się z lodem w napojach. Bywa on wytwarzany z nieprzegotowanej wody, dlatego lepiej z niego zrezygnować.

Napoje z lodem to częste źródło zakażenia, ponieważ lód bywa robiony z nieprzegotowanej wody kranowej.

Poniższa tabela pomaga oddzielić produkty ryzykowne od bezpiecznych:

Higiena rąk i otoczenia

Częste mycie i dezynfekcja rąk to podstawa, szczególnie przed jedzeniem i po skorzystaniu z toalety. Dzieci zapominają o tym częściej niż dorośli, dlatego w podróży rodzinnej warto pilnować tej czynności. Do dezynfekcji sprawdzają się żele z zawartością 60–70% alkoholu.

Probiotyki i szczepienia

Probiotyki zawierające bakterie z rodzaju Lactobacillus lub Bifidobacterium wspierają naturalną mikroflorę jelit. Kurację rozpoczyna się minimum 7 dni przed wyjazdem i prowadzi przez cały pobyt. Preparaty te nie dają pełnej ochrony, ale mogą złagodzić przebieg i skrócić czas trwania biegunki.

Przed podróżą do Afryki, Azji Południowo-Wschodniej lub Ameryki Łacińskiej warto rozważyć szczepienia przeciwko durowi brzusznemu, wirusowemu zapaleniu wątroby typu A oraz cholerze. To szczególnie ważne przy dłuższych wyjazdach i u dzieci, młodych dorosłych oraz seniorów.

Jak wygląda leczenie?

Większość chorych nie wymaga antybiotyków. Podstawą jest uzupełnianie płynów i elektrolitów, bo biegunka oraz wymioty prowadzą do szybkiego odwodnienia. Pomocne są gotowe doustne płyny nawadniające, woda butelkowana, gorzka herbata i lekko posolone zupy.

Podstawą leczenia biegunki podróżnych jest uzupełnianie płynów i elektrolitów. Woda butelkowana, gorzka herbata oraz doustne płyny nawadniające pomagają uniknąć niebezpiecznego odwodnienia.

Co jeść i pić podczas choroby?

Dieta powinna być lekkostrawna. W pierwszych dniach dobrze sprawdzają się suchary, ryż, gotowane ziemniaki, banany, gotowane warzywa i rosół. Należy unikać cukru, alkoholu, ostrych przypraw, surowych warzyw, owoców oraz produktów mlecznych do czasu ustąpienia objawów.

Leki i konsultacja lekarska

Leki przeciwbiegunkowe, takie jak loperamid, stosuje się ostrożnie. W biegunkach bakteryjnych mogą zatrzymać toksyny w organizmie i przedłużyć infekcję. Antybiotyki – na przykład azytromycyna, rifaksymina lub nifuroksazyd – są zarezerwowane dla ciężkich zakażeń i powinny być dobrane przez lekarza.

Diosmektyt to środek, który wzmacnia błonę śluzową jelit oraz wiąże enterotoksyny, bakterie i wirusy. Przy gorączce i bólu brzucha można sięgnąć po paracetamol lub ibuprofen. Probiotyki podawane w trakcie choroby mogą skrócić jej czas trwania średnio o 17–30 godzin u dzieci.

Jeśli w stolcu pojawi się krew lub śluz, gorączka jest wysoka, a objawy odwodnienia nasilają się, konieczna jest pilna konsultacja medyczna. Dotyczy to zwłaszcza niemowląt, małych dzieci, kobiet w ciąży i seniorów. Przed wyjazdem warto też wyrobić Europejską Kartę Ubezpieczenia Zdrowotnego (EKUZ) na terenie Unii Europejskiej lub wykupić polisę pokrywającą koszty leczenia za granicą.